بيابان و رازهاي نهان دردل آن
«بچه شمال باشي، كنار جنگل و شاليزار باشي و عطر باغات چاي مشامت را نوازش دهد، آن وقت از بيابان حرف بزنند، واقعا چه احساسي خواهي داشت. راستي مي‌داني كه انسان خداوند را در بيابان نزديك‌تر و بيشتر حس ميكند؟ هيچ شده در مصيبت توفان شن گير كني؟» اين جمله‌ها را هادي شفيعي، يكي از كارشناسان سازمان جنگل‌ها و مراتع كه در شمال كشور به دنيا آمده است، مي‌گويد.
او مي‌گويد: هميشه واژه بيابان را مصداق نابودي، زوال، فقر، مهاجرت و تخريب گرفته‌اند؛ اما به نظر مي‌رسد قلم حق بيابان را بخوبي ادا نكرده است. حقيقت آن است كه همان‌قدر كه جنگل‌ها، اقيانوس‌ها و علفزارها زيبا هستند، بيابان‌ها نيز جذابيت‌هاي منحصر به فردي دارند و دنيايي از شگفتي هستند.
كارشناسان از نقطه‌نظر عاطفي ديدگاه‌هاي ديگري را براي بيابان و بيابان‌زدايي و بيابان‌زايي مي‌گويند. بر اين اساس، عوامل اقليمي مانند بارندگي، تبخير بالا يا استمرار خشكسالي‌ها از مهم‌ترين عوامل بيابان‌زايي هستند.
از سوي ديگر، انسان‌ها يكي ديگر از عوامل بيابان‌زايي هستند كه با بهره‌برداري‌هاي بي‌رويه از سفره‌هاي آب زيرزميني و آلوده كردن آن و بيلان منفي آب دشت‌ها و در نتيجه افت سطح سفره، بوته‌كني و تخريب و تبديل غيراصول كاربري جنگل‌ها و مراتع به اين امر كمك مي‌كنند.
به اين ترتيب، مشخص است كه بيابان‌زايي تنها به محدوده بيابان محصور نمي‌شود و اين تعريف حتي براي جنگل‌ها و مراتع نيز مصداق دارد.
در ايران حدود 100 ميليون هكتار از اراضي در معرض پديده بيابان‌زايي قرار دارد كه از اين مساحت 75 ميليون هكتار در معرض فرسايش آبي، 20 ميليون هكتار در معرض فرسايش بادي و 5 ميليون هكتار در معرض ديگر اشكال شيميايي و فيزيكي تخريب سرزمين، همچون كاهش حاصلخيزي و شوري‌زايي است.
براساس آمار، 7/43 ميليون هكتار از كل وسعت كشور در محدوده اكوسيستم بياباني قرار دارد كه 32 ميليون هكتار از اين مساحت صرفا شامل پديده‌هاي بياباني فاقد پوشش گياهي است كه حدود 20 ميليون هكتار از اكوسيستم‌هاي بياباني تحت تاثير فرسايش بادي هستند و 4/6 ميليون هكتار از آن محدوده مناطق تحت تاثير فرسايش بادي در 183 منطقه در 82 شهرستان و در 18 استان جزو كانونهاي بحراني فرسايش بادي قلمداد مي‌شود، به طوري كه در اين مناطق فرسايش بادي واجد خسارات عديده اكولوژيكي، اقتصادي و زيستي به مناطق مسكوني، تاسيسات زيربنايي صنعتي، اراضي كشاورزي و منابع زيستي كشور است.
كارشناسان معتقدند در مجموع از نظر تناسب سطح مناطق خشك ايران با جهان، ايران روي كمربند خشك جهان قرار گرفته و 61 درصد مساحت آن داراي اقليم خشك و فراخشك است كه 1/3 برابر درصد جهاني است و در مجموع ايران با 2/1 درصد خشكي‌هاي جهان داراي 4/2 درصد پديده‌هاي بياباني فاقد پوشش گياهي و حدود 3 درصد مناطق بياباني جهان است.
آثار بيابان‌زايي
بيابان‌زايي پس از 2 چالش تغيير اقليم و كمبود آب شيرين به عنوان سومين چالش مهم جامعه جهاني در قرن حاضر به شمار مي‌رود. به طوري كه براساس گزارش سازمان‌هاي بين‌المللي يك ششم جمعيت، سه‌چهارم اراضي خشك و يك سوم خشكي‌هاي جهان به مساحت 5 ميليارد هكتار در 110 كشور جهان در معرض پديده بيابان‌زايي است.
تهديد تخريب 73 درصد كل مراتع جهان و كاهش توان توليد خاك در 47 درصد مناطق خشك جهان و غيرقابل استفاده شدن 50 تا 70 هزار كيلومتر مربع اراضي حاصلخيز در سال از جمله اثرات بيابان‌زايي است كه اين موارد به همراه اثرات وسيع وگسترده اكولوژيكي، اجتماعي، اقتصادي و زيست‌محيطي بويژه فقر گسترده و تخريب منابع پايه تنها به عنوان بخشي از آثار و پيامدهاي جهاني پديده بيابان‌زايي محسوب مي‌شود.
در ايران بويژه به علت تعدد، گستردگي و پيچيدگي عوامل محيطي و انساني بيابان‌زا اين پديده همچون ابعاد بين‌المللي واجد پيامدهاي وسيع اكولوژيكي، اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي است.
هجوم ماسه‌هاي روان و خسارات ناشي از آن به كانونهاي جمعيتي، زير بنايي، صنعتي و اراضي كشاورزي، كاهش حاصلخيزي و توان توليد اراضي زراعي و عرصه‌هاي منابع طبيعي، تشديد شوري‌زايي و زهدارشدن اراضي، كاهش كمي و كيفي آب‌هاي زيرزميني و كاهش تنوع‌زيستي از جمله مواردي است كه بر اثر اين پديده مشاهده مي‌شود.
وزش بادهاي مرگبار
بادقوس نام منطقه‌اي در جنوب غربي شهرستان سبزوار از توابع استان خراسان رضوي است اين محل از ديرباز به دليل ورزش بادها و توفان‌هاي سهمگين به منطقه بادقوس شهره است. بادقوس تا پيش از سال 1373 هيچ سكنه‌اي نداشته است. بتدريج و به دليل پوشش گياهي مناسب منطقه، بخشداري با هماهنگي منابع طبيعي شرايط سكونت را در آنجا فراهم ميكند.
غالب گونه‌هاي گياهي بادقوس گياهي به نام اشنبان است. مردماني كه به طور پراكنده در آنجا سكني مي‌گزينند، ابتدا بز و گوسفند دارند، سپس دام سبك به دام سنگين تبديل مي‌شود و در ادامه مزارع اطراف تحت فرسايش شديد باد و هجوم شن‌هاي روان قرار گرفته و زندگي را براي مردماني كه خود طالب امنيت و آسايش بودند، تبديل به مكاني ناامن ميكند.
به اين ترتيب، بادقوس به منطقه ناامن و كانون بحران بيابان‌زا تبديل مي‌شود و مردم بايد منطقه را ترك مي‌كردند.
ابتدا اهالي به هيچ‌وجه حاضر به ترك منطقه نبودند؛ اما همكاري دستگاه‌هاي قضايي و مقامات محلي با منابع طبيعي نتيجه داد و شتران به عنوان عامل تخريب منابع طبيعي جمع‌آوري شدند و بادقوس تخريب شده تحت حفاظت قرار گرفت.
محمد قرق‌بان منطقه است و هر روز صبح به همراه تعدادي از قرق‌بانان در گرماي طاقت‌فرساي بيابان با حمل تانگر آب نهال‌هاي بيابان‌زا آبياري ميكند اما در يكي از اين روزها ساعت 2 بعدازظهر ناخودآگاه آسمان تيره و تار مي‌شود و اژدهاي بادقوس كه تا ديروز با مراقبت‌هاي ويژه محمدتقي حكم‌آبادي، كارشناسي كه با 27 سال كار طاقت‌فرسا در بيابان‌هاي بادقوس اكنون در حال احتضار است به زانو درآمده اما دوباره سر بر آورد و جان قرق‌بان ديگري را گرفت.
كارشناسان مي‌گويند براي اين كه منطقه به حالت اول خود برگردد، ابتدا بايد عمليات احياي بادشكن با كاشت نهال‌هاي بياباني و سرشاخه‌هاي درختان گز و تاغ صورت مي‌گرفت.
بادقوس ظرف 3 سال پوشش گياهي خود را ترميم كرد و منابع طبيعي سبزوار با وارد كردن گونه‌هاي بياباني و سازگار با منطقه نظير تاغ، گز و قره‌داغ پوشش گياهي مناسبي را در منطقه بادقوس فراهم كرد.
علي‌اصغر طالبان‌فرد، كارشناس اداره بيابان‌زدايي خراسان رضوي درباره مرگ اين قرق‌بان گفت: توفان درست در جايي جان قرق‌بان منابع طبيعي را گرفت كه آنجا هيچ پوشش گياهي وجود نداشت؛ زيرا هر نقطه‌اي از منطقه كه عمليات بيابان‌زدايي صورت مي‌گيرد، ميزان خسارات بسيار كم است.
به نظر مي‌رسد بايد مسوولان با فعاليت‌هاي بيابان‌زدايي بيشتر آشنا شوند و از نزديك با مناطقي كه با انجام عمليات بيابان‌زدايي خسارات ناچيزي به همراه داشته، آشنا شوند.
مديركل منابع طبيعي استان خراسان رضوي در اين رابطه با اشاره به اقدامات صورت گرفته در اين استان تاكيد ميكند: هر جا منابع طبيعي حضور داشته، طرح بيابان‌زدايي راه‌اندازي كرده، تاغزارها را ايجاد كرده، عمليات مالچپاشي داشته، بادشكن زده و خاك را تثبيت كرده است و در آن منطقه حمل ماسه‌هاي بادي وجود ندارد و خسارات وارده نيز بسيار ناچيز است.
ايران، موفق در بيابان‌زدايي
براساس اقدامات انجام شده در 40 سال گذشته، ايران به عنوان يكي از موفق‌ترين كشورهاي جهان در زمينه كنترل فرسايش بادي و بيابان‌زدايي نتايج مثبت وسيعي دربر داشته است.
تثبيت ماسه‌هاي روان و جلوگيري از بياباني شدن حدود 6 ميليون هكتار از عرصه‌هاي منابع طبيعي كشور، ايجاد 2 ميليون هكتار جنگل دست‌كاشت و ايجاد 54 پارك جنگلي ازجمله اقدامات صورت گرفته است.
همچنين در بخش كنترل فرسايش بادي تاكنون طرح‌هاي پرورشي تاغزارها و مديريت جنگل‌هاي دست‌كاشت بياباني و عمليات نهال‌كاري با 37 گونه مقاوم به خشكي، شوري و غالبا بومي، بذركاري و بذرپاشي صورت گرفته است.
طرح‌هاي نوين بيابان‌زدايي
با نهايي شدن تهيه برنامه ملي مديريت مناطق بياباني كشور در سال 1384 رويكرد جديدي در تهيه و اجراي طرح‌هاي بيابان‌زدايي ايجاد شد و به مديريت بحران، مديريت ريسك نيز افزوده شد.
به اين ترتيب، علاوه بر روش‌هايي كه در گذشته مورد استفاده قرار مي‌گرفت، روش‌هاي نويني نيز در حال پيگيري و اجراست. استفاده از انرژي خورشيدي براي كاهش بوته‌كني در مناطق بياباني در استان خراسان رضوي و احياي كويرهاي مرطوب با استفاده از گياهان هيدروهالومنيت در استان فارس ازجمله طرح‌هايي است كه براساس طرح‌هاي نوين در حال اجراست.
همچنين از آنجا كه بيابان‌ها داراي قابليت‌هاي گردشگري هستند، تهيه و اجراي طرح‌هاي الگويي بهره‌برداري اكوتوريسم در قالب طبيعت‌گردي نيز در مناطق كوير شهداد كرمان و كوير منجاب كاشان در دستور كار مسوولان قرار دارد. بايد تلاش كرد در اين باره با حمايت از ايده‌هاي خلاق و كارآمد در جهت كنترل بيابان‌زايي اقداماتي صورت گيرد كه مردم بومي منطقه نيز از آن حمايت كنند.
با تشکر
چشمی
